سايت شوراي هماهنگي پزشکان عمومي گيلان

خانه| نشريه  |درباره ما|درباره ما| ارتباط | 









دکتر علي حقيقت پسندآستانه



آشنايي با گاز خردل (سولفور موستارد)



دوران جنگ تحميلي عراق عليه ايران يکي از به يادماندني ترين دوران تاريخي اين مرزو بوم است . حماسه هاي جاودانه مردم سلحشور ايران اسلامي در دفاع از ناموس و سرزمين خود هرگز از يادها فراموش نخواهد شد . دشمن بعثي که در بلندپروازي هاي خود قصد تصرف سه روزه بخشي از خاک کشورمان را داشت وقتي با مقاومت سرسختانه و غيرقابل انتظار مردم مواجه شد به تدريج به اقدامات ناجوانمردانه روي آورد . بطوريکه در سال 1362 از سلاح هاي ممنوعه شيميايي بطور گسترده استفاده کرد و بسياري از رزمندگان و مردم بي دفاع روستاها و شهرهاي ما را به شهادت رساند وبسياري را معلول ساخت .
از روزهايي که قطعنامه 598 پذيرفته شد ، جنگ براي بسياري پايان يافت اما هنوز کساني هستند که خاطراتِ جنگ جزءِ جدانشدني زندگي شان است، خاطره شبهاي عمليات ،خمپاره، بمب هاي تاول زا.
گرچه بيش از بيست سال از پايان جنگ ميگذرد اما براي اينان جنگِ ديگري هنوز ادامه دارد :
جنگ با خردل .
شايد بسياري از آحاد جامعه ، از اين گازهاي شيميايي ، اطلاعات درستي نداشته باشند و طرز تفکرشان در مورد جانبازانِ شيميايي ، متفاوت با آنهايي باشد که اطلاعات درستي در ابن باب دارند . از اين رو به منظور افزايش آگاهي هاي علمي ودرست در خصوص سلاحهاي شيميايي بويژه گاز خردل و ارتقاء نگرش ورفتار همميهنان عزيز در قِبالِ مجروحين شيميايي جنگ تحميلي عراق يعني همان مصدوميني که سالهاست از عوارض خردل رنج ميبرند - ضروري و مناسب ديديم تا مقاله زير را تهيه و به نيت اينکه منشاء خير شود تقديم خوانندگان کنيم . دکتر علي حقيقت پسندآستانه



پس از جنگ جهاني اول, بزرگترين و وسيع ترين حملات شيميايي در طول تاريخ, در جنگ 8 ساله عراق عليه ايران رخ داد . بيشترين گاز شيميايي مورد استفاده در اين جنگ که به تائيد کارشناسان سازمان ملل رسيد گاز خردل يا سولفورموستارد بوده است1 . در اصطلاحِ نظامي به هر ماده اي که موجب مسموميت و يا صدمات جسماني انسان و جانداران شود گاز جنگي مي گويند از اينرو لازم نيست اين ماده همان گاز مصطلح در علوم طبيعي باشد. چنانکه گازهايي که در جنگ ها مورد استفاده قرار مي گيرند گاهي گاز حقيقي هستند مثل کلر, گاهي سيال هستند مثل خردل و گاهي هم جسم سخت هستند مثل کلراستوفينون2.
سولفور موستارد، يک مايع غليظ است و در صورت خالص بودن؛ بيرنگ و بي بوست ولي در صورتِ همراه بودن با ساير مواد شيميايي، قهوه اي رنگ و با بوي سير است3. بعبارتي سولفورموستارد ،گاهي اوقات بوي شبيه سير يا پياز يا خردل دارد و گاهي هيچ بويي ندارد.
عبارتِ "گاز موستارد" ميتواند گمراه کننده باشد زيرا اين ماده بصورت يک مايع ذخيره مي شود و در صورتِ آزاد شدن در درجه حرارت معمولي، تبديل شدن فوري آن به بخار محتمل نيست .
اين ماده ميتواند در وضعيت آب و هواي معتدل 1 تا 2 روز و در حالات خيلي سرد هفته ها تا ماهها در محيط باقي بماند4.
اگر سولفورموستارد در زيرِ زمين دفن شود ممکن است تا چندين سال هم ناپديد نشود3. در سال 2003 نشت گاز سمي موستارد از بشکه هاي پنهان شده در يک ساختمان در منطقه اي از استان هيلونگ جيانگِ چين، باعث کشته شدن يک نفر و زخمي شدن 43 نفر ديگر شد5.
در صورت مواجهه با سولفورموستارد ،عوامل زيادي تعيين مي کنند که آيا فرد آسيب خواهد ديد يا نه؟ اين عوامل عبارتند از3: دوز ماده (چه مقدار) - طولِ مدتِ مواجهه (چه مدت) - چگونگيِ تماس با ماده - مواجهه با ساير مواد شيميايي - سن و جنس فرد - غذاي فرد - ويژگيهاي خانوادگي فرد - شيوه ي زندگي و وضعيتِ سلامت فرد .
متوسط مقدارِ ناتوان کننده ي بخارِ سولفور موستارد برابر است با 200mg-min/m3 .
اين ماده قوياً "راکتيو" (واکنش زا)است و سريعاً با پروتئين ها, DNA يا ساير ماکرو مولکولها ترکيب مي شود4 .
گاز خردل از مواد شيمياييِ جنگيِ تاول زا محسوب ميشود و از دو طريق باعث آسيب بافتي ميشود. در مکانيسمِ اول ،با توليد اسيد کلريدريک باعث ايجاد تحريک در نسوج و بروز تاول مي گردد و در مکانيسمِ دوم، با ايجاد موادِ آلکيله کننده ، روي هسته سلولها اثرميگذارد که اين خاصيت احتمالاً درعوارض ديررس موثر است1.
سولفور موستارد مي تواند در صورت ورود به چشمها يا تماس با پوست يا تنفسِ بخارات آن, به آساني و سريع وارد بدن شود.اين ماده ممکن است باعث سوختگيِ چشمها,تورم پلکها,سوختگيِ پوست وظهورِ اِريتم و تاول ظرفِ چند روز گردد3.
تماس با بخارِ سولفورموستارد ممکن است باعث سوختگي درجه 1 يا 2 شود در حاليکه تماس با مايعِ سولفورموستارد بطور تيپيک سوختگي شيميايي درجه 2 يا 3 ايجاد مي کند4.
واکنش هاي التهابيِ وابسته به دوز ، در مجاري هوايي فوقاني و تحتاني ، چند ساعت بعد از مواجهه رخ ميدهند و طي چند روز پيشرفت ميکنند.
دردِ سوزشي بيني, خون دماغ, دردِ سينوس (صدمه به مخاط سينوس), لارنژيت(التهاب در حنجره), فقدانِ مزه و بويايي, سرفه, خس خس سينه, نفس تنگي, دردِ قفسه سينه, گلودرد, گرفتگي صدا (در اثر آسيب حنجره و طنابهاي صوتي) ممکن است رخ دهد.
نکروزِ اِپي تليومِ تنفسي(بافت پوششي در دستگاه تنفس) مي تواند باعث تشکيل غشاء کاذب و انسدادِ موضعيِ مجاري هوايي گردد4.
آسيب درتراشه باعث ايجاد تنگي تراشه مي شود. درکيسه هاي هوايي نيزديواره ي کيسه ها دچارِ التهاب شده و بر ضخامت آنها افزوده مي گردد در نتيجه تبادل گازها کاهش مي يابد.
مخاطِ پوشاننده مجاريِ هوايي مي توانند بيش فعال شده و با انقباضِ عضلاتِ مجاري هوايي, قطر آنها کاهش يابد1.
در افراد مواجهه يافته با گاز خردل ، طيف وسيعي از بيماريهاي ريوي مشاهده مي گردد که اَهم آنها عبارتند از1:بيماريهاي مزمن انسدادي ريه (برونشيت مزمن), حساسيت مجاري هوايي, برونشکتازي (بويژه نوع سيلندري),فيبروزِ ريه,ايجاد Stricture يا تنگي در مجاري هوايي فوقاني, برونشيوليت.
گاز موستارد در زمينه يک مواجهه حادِ استنشاقي و پيچيده شده بوسيله برونشيوليتِ اوبلترانس(Bo) ، براي ريه ها فيبروژنيک است.
بدنبالِ استنشاقِ حاد مواد سمي همچون Phosgene ,بيس(2 کلرو اِتيل)سولفيد يا سولفورموستارد , برونشيوليت اوبلترانس مشاهده مي گردد6.
مطالعاتِ صورت گرفته توسط دکتر قانعي و اصلاني ، ضمن نشان دادن رابطه برونشيوليت با مسموميتِ گاز خردل , شيوع قابل توجه اين بيماري را در مصدومين شيميايي گاز خردل نشان ميدهد که از علل مرگ و مير اين بيماران است1.
دکتر قانعي7 معتقد است "تمام مجروحين شيميايي ، برونشيوليت دارند که در صورت عدم درمان, احتمال برونشکتازي در آنها مي رود عارضه برونشيوليت در بين مجروحين شيمياييِ Severe (ضايعه شديد), قطعاً وجود دارد بطورِ کلي استنشاقِ گاز موستارد باعثِ ريفلاکس نمي شود بلکه باعث برونشيوليت مي شود هر مصدومي که دچار عارضه برونشيوليت ميشود شانسِ ريفلاکس در او زياد ميشود درمصدومين شيميايي ،آمفيزم نمي بينيم مگر اينکه سيگاري باشند بطورِ کلي، برونشيوليت در افرادِ طبيعي ديده نمي شود و اگر سيگاري نباشند و شغلِ آلوده نداشته باشند وجودِ برونشيوليت ، نشاندهنده مواجهه با گاز شيميايي خردل است".
مطالعه دکتر عماد؛ مويد بروز فيبروز ريه ،در صورت مواجهه با مقادير بالاي گاز خردل ، بوده است1.
سولفورموستارد ممکن است سيستم توليد مثل را مبتلا کند. بعضي مردان که در جنگ در معرض سولفورموستارد بودند کاهش ميل جنسي گزارش کرده اند و بواسطه ي اِسکارِ بافتهاي تناسلي و مقادير اسپرمِ پايين تر, مشکلاتِ کارکردِ جنسي داشته اند3.
آژانس بين المللي تحقيقات سرطان مشخص کرده است که سولفورموستارد براي انسان يک عامل سرطان زاست و مي تواند باعث سرطان در مجاري هوايي, ريه ها, پوست و شايد ساير مناطق بدن در عمرِ باقي مانده شود3.
در مجروحينِ شيمياييِ جنگ عراق عليه ايران, هنوز مطالعه وسيعي که نشاندهنده افزايش ريسکِ سرطان ريه باشد انجام نگرديده است ولي مطالعاتِ فعلي، اين ريسک را قابل توجه نشان نداده است1.
تحقيقات متعددي که در کارخانه هاي توليد گاز خردل در مجروحين جنگ جهاني انجام گرفته ، نشان ميدهد که تماسِ طولاني مدت با گاز خردل ، ميتواند شـانسِ ابتـلا به سـرطان ريه را زيـاد کند اما " افزايشِ شانسِ ابتلا با يک بار تماس در مدت کم" ,اثبات نشده است1.
سولفورموستارد ،ممکن است بخاطر آلکيله کنندگي ،باعث سرکوبِ مغز استخوان شود4 و طي واکنش با DNA و يا ساير ماکرومولکولها باعث بهم خوردگيِ کارکردِ سلول شود و همچنين ممکن است سميتِ نورولوژيک و گوارش، بوجود آوَرَد.
سولفورموستارد، ممکن است باعث نقايصِ تولد يا گرفتاري تکاملِ کودکان شود. يک افزايشِ بروز نقايص تولد در ميانِ نوزادانِ قربانيانِ سولفورموستارد طي جنگ خليج فارس ، گزارش شده است3.
برخي اثراتِ ديررسِ گاز خردل عبارتند از4:
• سالها بعد از بهبوديِ ظاهريِ ضايعاتِ شديد چشم،ممکن است کراتيت يا کراتوپاتيِ عود کننده رخ دهد
• فقدان مزه و بويايي
• اختلالِ تنفسي مزمن مثل برونشيت
• عفونتهاي تنفسي راجعه
• فيبروز ريه و ....
مرگ معمولاً در اثر موارد زير اتفاق مي افتد6: آسيب ريوي - سرکوب ايمني - عفونتهاي ثانويه .
مواجهه ي حادِ طولاني مدت يا مکرر با سولفورموستارد (مواجهه ي مزمن) ممکن است باعثِ حساسيت زايي جلدي و بيماري تنفسي مزمن شود. مواجهه هاي مکرر، باعث تجمع اثرات مي گردد زيرا موستارد بطور طبيعي توسط بدن سم زدايي نمي شود2.
در برخورد درماني با عوارضِ ديررسِ خردل ، شيوه ي واحدي وجود ندارد و درمانهاي مختلفِ دارويي و غير دارويي بنابه تجاربِ موثر ، بکار گرفته شده اند.
بعنوان مثال از آنجائيکه يکي از اختلالات ريويِ مشاهده شده درمجروحينِ مواجهه يافته باگازخردل , COPD (بيماريهاي مزمن انسدادي ريه)مي باشد و در COPD التهاب پديده برجسته است8 داروهاي ضد التهاب مثل کورتيکوستروئيدهاي استنشاقي گرچه تاثيري بر روي ميزانِ کاهشِ عملکرد ريه ندارند يا اثرِ کمي دارند9و10 ولي ممکن است فراوانيِ حملات تشديدي بيماري را بويژه در ترکيب با داروهاي بتا آگونيستِ استنشاقيِ طولاني اثر ، کاهش دهند11 .
همچنين تحليل هاي گذشته نگر مطرح مي کنند کوتيکوستروئيدهاي استنشاقي ، ميزانِ مرگ و مير در مبتلايان COPD را مي کاهند12 و افزودن يک داروي بتا آگونيست ، ممکن است اين اثر را افزايش دهد13.
مطالعه "کال ورلي"14 نشان داد درمانِ ترکيبي کورتيکوستروئيدِ استنشاقي و بتا آگونيستِ طولاني اثر، منجر به کاهشِ معني دارحملات تشديد بيماري, بهبودِ وضعيت سلامتي و عملکرد ريه ،در مقايسه با دارونما ، شده است.



مراجع:
1- ابطحي حميدرضا . اصول تشخيص و درمان عوارض ريوي گاز خردل . مرکز رسـيدگي به جانبـازان شيمـيايي . دي ماه 1384: 12-2
2- خلخالي کاظم. در ترجمه: خطرات و بيماريهاي ناشي از سلاحهاي شيميايي و ميکروبي و راههاي مقابله با آن. احمد محمود, م (مولف). چاپ اول. تهران: انتشارات راست فقيه, 1366 ؛ صفحه 22
3- Draggan S . Agency for Toxic Substances and Disease Registry. “Public Health Statement for Surfur mustard”. In: Encyclopedia of Earth. Eds. Cutler J . Cleveland (Washington D.C: Environmental information coalition , National Council for Science and the Environmental). October 24, 2007
4- Agency for Toxic Substances and Disease Registry. February 25, 2003
5- China Daily by Sun Shangwa. 2004
6- National Institute of Health. Privacy / Disclaimer Notic. July 2007
7- قانعي مصطفي. دوره آموزش ويژه پزشکانِ سلامت بنياد شهيد و امور ايثارگران. 19/4/1386
8- Hogg Jc , Chu F , Utokaparach S, et al. The nature of small airway obstruction in chronic obstructive pulmonary diseases . N Engl J Med 2004; 350: 2645-2653
9- Alsaeedi A, Sin DD, McAlister FA. The effects of inhaled Corticosteroids in chronic obstructive pulmonary disease: a systematic review of randomized placebo-controlled trials. Am J Med 2002; 113:59-65
10-Sutherland ER, Allmers H, Ayas NT, Venn AJ, Martin RJ. Inhaled Corticosteroids reduce the progression of airflow limition in chronic obstructive pulmonary disease:a meta-analysis.Thorax 2003; 58:937-941
11- Man SF, McAlister FA, Anthonisen NR, Sin DD. Contemporary management of chronic obstructive pulmonary disease: Clinical applications. JAMA 2003; 209: 2313-2316
12- Sin DD, Wu L, Anderson JA, et al. Inhaled corticosteroids and mortality in chromic obstructive pulmonary disease. Thorax 2005; 60:992-997
13- Soriano JB, Vestbo J, pride NB, Kiri V, Maden C, Maden C. Survival in COPD Patients after regular use of fluticasone propionate and Salmeterol in general practice. Eur Respir J 2002; 20: 819-825
14- Calverley PM, Anderson JA, Celli B, et al . Salmeterol and fluticasone propionate and survival in chronic obstructive pulmonary disease. N Engl J Med 2007; 356 (8) : 775-789



زير نظر هيئت رييسه شوراي هماهنگي پزشکان عمومي گيلان

نشر مطالب مندرج در سايت pezeshkanomoomigilan.ir با ذکر نشاني سايت آزاد است.

version 2.0 Site Designer & dataBase creator: alirezatayari@gmail.com visitor: 1245871

 

Locations of visitors to this page